بارداری ناخواسته و ضرورت تنظیم خانواده

حاملگي بدون برنامه ریزی و ضرورت اجراي برنامه تنظيم خانواده

دو دسته از حاملگی ها، حاملگی بدون برنامه ریزی محسوب میشوند: دسته اول حاملگی هایی که زودتر از زمان مورد تمایل فرد رخ داده باشند که در این صورت حاملگی بیموقع(Mistimed Pregnancy) گفته میشود و دسته دوم مواردی که فرد اساساً تصمیمی برای بچه دار شدن در حال حاضر و آینده نداشته باشد و حامله شود(Unwanted Pregnancy).

در شرايط فعلي، حاملگي هاي ناخواسته يكي از معضلات اصلي بهداشتي و اجتماعي در جهان مي‌باشد كه ضرورت اجراي برنامه تنظيم خانواده را مي‌طلبد. بر اساس آمارهاي سازمان بهداشت جهاني سالانه 175 ميليون حاملگي در جهان به وقوع مي‌پيوندد كه 75 ميليون آن ناخواسته مي‌باشد(43%)، که 45 میلیون آن منجر به سقط می شود و حدود 7000 مادر بدليل سقط‌هاي غير بهداشتي جان خود را از دست مي‌دهند. بارداری ناخواسته از جنبه های مختلفی بر زندگی زوجین اثر می گذارد.

 نتایج مطالعات انجام شده در زمینه اثرات حاملگی ناخواسته بر سلامت فیزیکی و روانی مادر و طفل او، ثابت می کند که وقتی تولدی ناخواسته می شود، مادر و طفل او در معرض خطر ابتلا به مشکلات روانی، جسمی، اجتماعی و اقتصادی قرار می گیرند. کودکان حاصل از بارداری ناخواسته با احتمال بیشتری، دارای زندگی خانوادگی ناامن و پرآشوبی می شوند، مورد آزار و غفلت والدین قرار می گیرند، رفتارهای بزهکاری بروز می دهند و نیازمند درمان برای علائم مشکلات روحی و روانی هستند.

يكي از اقدامات خطرناك ناشي از حاملگي ناخواسته سقط غير قانوني و غير بهداشتي است كه خود اغلب موجب عوارض زودرس و ديررس، بروز عفونت ها، خونريزي ها و پيامدهاي ناگواري مانند مرگ مادران را بدنبال دارد. در بسياري از كشورها سقط جنين بدليل غير قانوني بودن در شرايط غير بهداشتي و با كيفيت نامطلوب توسط افراد غير مسئول انجام مي‌گيرد و سالانه موجب مرگ ده‌ها نفر از زنان و يا معلوليت ناشي از آن مي‌گردد. با بالا بردن كيفيت خدمات وسايل پيشگيري از باروري مي‌توان از حاملگي ناخواسته و در نتيجه از سقط‌هاي ناشي از آن جلوگيري كرد. علاوه بر آن حاملگي ناخواسته، سلامت روحي و رواني مادران را خدشه دار مي‌كند. بررسي Leathers و همكاران(2000) نشان داد كه زنان با حاملگي‌هاي ناخواسته در خطر بيشتري از علائم افسردگي در دوران حاملگي و بعد از زايمان قرار دارند. همچنين مطالعه Barber و همكاران (1999) نشان داد كه مادران با تولد فرزند ناخواسته از سطح بالاتري از افسردگي رنج مي‌برند و از سطح پايينتري از وضعيت خوشحالي برخوردار مي‌باشند و نيز زمان و توجه و اوقات فراغت كمتري را با فرزند ناخواسته متولد شده صرف مي‌كنند. همچنين فرزندان ناخواسته پيامدهاي نامطلوب اجتماعي ، اقتصادي و بهداشتي را در خانواده و جامعه به دنبال دارند. اين فرزندان با احتمال بيشتري نسبت به فرزندهاي خواسته مورد بي‌مهري در خانواده قرار مي‌گيرند و در خطر سوء‌تغذيه و آسيب‌پذيري بيشتر در مقابل مفاسد اجتماعي مانند اعتياد و ارتكاب جرم قرار مي‌گيرند، به عنوان مثال بررسي Raine و همكاران نشان داد عوارض و مشكلات هنگام تولد و به همراه عدم پذيرش بچه‌هاي ناخواسته توسط مادر زمينه را براي ارتكاب جرم و جنايت در دوره جواني مستعد مي‌كند.

بررسي‌هاي انجام شده در ايران در سال 1375 نشان داد كه از حدود نيم ميليون حاملگي ناخواسته، حدود 16% منجر به سقط جنين گرديد و همچنين 75% از زوج‌هايي كه حاملگي ناخواسته داشته‌اند از هيچ وسيله پيشگيري استفاده نمي‌كردند. در بررسي آقای حاجيان(1380) شيوع تولد فرزندان ناخواسته در شهرستان بابل 19.5 % برآورد گرديد، در مطالعه جهانفر و همكاران(1379) در شهر تهران شيوع بارداري ناخواسته 42% و در بررسي رهنورد و همكاران (1380) در شهر تهران، ميزان فرزندان ناخواسته 61.7% گزارش گرديد. در بررسي ديگر، در شهرستان اراك شيوع بارداري ناخواسته 49.3% گزارش گرديد. همچنین در یک مطالعه توسط عباسی و همکاران در کل ایران میزان حاملگی ناخواسته شوهر کمتر از میزان حاملگی ناخواسته زن است. به طوری که در این بررسی در کل حدود 35% از زنان باردار حاملگی فعلی خود را حاملگی ناخواسته اعلام کردند و از نظر شوهران این نسبت حدود 27% ذکر شده است.

حاملگی های ناخواسته یکی از اساسی ترین مشکلات بهداشتی در دهه های اخیر می باشد. تحقیقات انجام شده روی مادران دارای حاملگی های ناخواسته نشان می دهد که این گونه مادران در طول بارداری به علت نوع حاملگی شان با عوامل خطر زیادی مواجهند.

تاخیر ، کاهش و یا عدم مراجعه به منظوردریافت مراقبت های بهداشتی دوران حاملگی ، ابتلاء به فشارهای فیزیکی و روانی مانند افسردگی ، میل به خودکشی، مصرف داروهای مختلف جهت سقط ، تغذیه نامناسب و همچنین عدم توجه نسبت به پیشگیری یا درمان صحیح بیماری های زمان حاملگی از جمله این عوامل خطر هستند. از طرفی برخی دیگر از مطالعات انجام شده روی نوزادان حاصل از حاملگی های ناخواسته نیز نشان می دهد که با توجه به عوامل خطر فوق ، میزان مرگ و میر ، سوء تغذیه ، بدرفتاری و حتی بیماری های روانی از جمله اسکیزوفرنی در این گروه از نوزادان شایع تر بوده و اغلب این نوزادان در مراحل بعدی زندگی شان نیز از پیشرفت های تحصیلی خوبی برخوردار نیستند. در بررسی صورت گرفته توسط آقای دکتر افشار و همکاران نشان داده شده که در بارداری ناخواسته شاخص های رشدی نوزادان نیز می تواند به طور معنی داری تحت تأثیر قرار گرفته و نسبت به بارداری خواسته در وضعیت نامطلوبی قرار داشته باشد به طوری که در این مطالعه میانگین وزن نوزادان حاصل از بارداری ناخواسته به طور معنی داری پایین تر از گروه شاهد(بارداری خواسته) بود.

در بررسي آقای حاجيان در ايران به پيش بيني عوامل مؤثر در تولد فرزندان ناخواسته پرداخته شد كه نتايج نشان داد  كه سن مادر، سن ازدواج، تعداد فرزندان، تعداد حاملگي‌ها و سواد مادر از عوامل تعيين كننده تولد فرزندان ناخواسته مي‌باشد. بطوريكه با افزايش سن مادر و تعداد فرزندان خطر تولد فرزند ناخواسته افزايش ولي با افزايش سن ازدواج و سطح سواد اين خطر كاهش داشته است.

با توجه به خطر حاملگي‌هاي ناخواسته در بهداشت و سلامت مادر و كودك و نقش آن در چگونگي تكوين شخصيت كودك در آينده و تأثير آن بر رشد جمعيت، ضروري است كه با اجراي برنامه‌ريزي تنظيم خانواده در جهت جلوگيري آن اقدام مداخله‌اي لازم بعمل آيد. نتايج بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه با افزايش سن ازدواج زنان ، افزايش سطح سواد مادران، رويكرد به سوي روش‌هاي مدرن پيشگيري از بارداري و افزايش آگاهي مادران در استفاده صحصح از وسايل پيشگيري مي‌توان گامي مؤثر در جلوگيري از حاملگي‌هاي ناخواسته برداشت.

از آنجايي که ناخواسته بودن باردای يک مشکل جهاني بوده و عوارض بهداشتي، اجتماعي و اقتصادي وسيعي را به دنبال دارد. امروزه ميزان حاملگي هاي ناخواسته به عنوان يک شاخص سلامتي جامعه مورد استفاده قرار مي گيرد. دو دليل عمده حاملگي هاي ناخواسته، شکست روش هاي پيشگيري از بارداري و عدم استفاده از روش هاي پيشگيري از بارداري هستند، ضمن آن كه شکست روش هاي پيشگيري را، دليل مهم تر حاملگي ناخواسته ذکر مي کنند. تحريم هاي اجتماعي، نابرابري حقوق اجتماعي مرد و زن، مخالفت همسران، عدم دسترسي به روش هاي متنوع پيشگيري از باردار ي مدرن، استفاده کم مردان از وسا يل پيشگيري از باردار ي، برنامه ريزي ناکافي، کم رنگ بودن نقش مشاوره و نداشتن مهارت کافي كاركنان، از جمله عواملي هستند كه سبب مي شو ند روش های توصيه شده، با شرايط فرد سازگار ي نداشته و موجب عدم استفاده يا شکست روش ها گردد.

در سال ۲۰۰۷، بنا به پیشنهاد شماری از سازمان‌های غیردولتی مدافع حقوق زنان، قرار شد روز ۲۶ سپتامبر(اوایل مهر) هر سال، روز جهانی پیش‌گیری از بارداری‌های ناخواسته نامیده شود تا مناسبتی باشد برای تمرکز و تأمل بر وضعیت زنانی که به سبب محروم‌ماندن از اطلاع‌یابی و روشنگری و به خاطر عدم دسترسی به وسایل ضدبارداری ناخواسته حامله می‌شوند.

واژه ها            Key words
Abortion	سقط جنین
Addiction	اعتیاد
Coitus	مقاربت
Consultation	مشاوره
Contraceptive	روش های پیشگیری از بارداری
Depression	افسردگی
Emergency Contraception	پیشگیری از بارداری اورژانسی
Fertility	باروری
Induced abortion	سقط القایی (مداخله ای)
Low Birth Weight	تولد نوزادان با وزن کم
Method failure	شکست روش(پیشگیری)
Mistimed Pregnancy	حاملگی نابهنگام
Multiple Exposure	تماس های جنسی متعدد بدون محافظت
Pregnancy	بارداری، آبستنی
Pregnancy Related Death	مرگ مادر مربوط به بارداری
Unintended Pregnancy	حاملگی بدون برنامه
Unwanted Pregnancy	حاملگی ناخواسته
Wanted child	کودک خواسته