فیزیولوژی دستگاه تولید مثل در زنان

دستگاه توليد مثل زن      The Female Reproductive System

اندام‌های تناسلی زن متشکل از دو گروه داخلی و خارجی می‌باشد. اندام‌های داخلی که مسئول رشد ونمو و زایمان جنین می‌باشند و اندام‌های خارجی که بیشتر عهده‌دار روابط جنسی هستند:

 دستگاه تناسلي خارجي شامل : مونس پوبيس (Mons pubis)، لبهاي بزرگ و كوچك (labia Minor & Major) ، كليتوريس (Clitoris) ، بولب‌وستيبول (Vestibular bulb) و غدد وستيبولار و پرده بکارت (Hymen) مي باشند .

 اندام تناسلي داخلي شامل : واژن(Vagina)، رحم(Uterus) ، لوله هاي رحمي(Fallopian tube)، تخمدان‌ها(Ovary)، عروق و اعصاب مي‌باشد.

واژن Vagina :

 واژن یک کانال لیفی عضلانی است که رحم را با خارج مرتبط می‌کند. واژن اندام جفت‌گیری جنس مؤنث، کانال خروجی رحم و قسمتی از کانال زایمانی است؛ انتهای فوقانی واژن به گردن رحم متصل است و انتهای تحتانی آن توسط پرده بکارت پوشیده شده است. طول واژن حدود 8 تا 10 سانتی‌متر، قطر آن 3تا4 سانتی‌متراست وبا محور رحم زاویه‌ای بیش از 90 درجه می‌سازد. بعد از سنین بلوغ، فلور طبیعی واژن(لاکتوباسیل‌ها) تولید اسید لاکتیک کرده و سبب PH اسیدی واژن می‌شوند(4 تا5PH=) که این محیط اسیدی خود مانع رشد میکروب‌های مضر خواهد شد؛ در صورتی که به دلایلی این شرایط به هم بخورد(عدم رعایت بهداشت جنسی و ...) باکتری‌ها و قارچ‌های بیماری‌زا رشد کرده و ایجاد التهاب واژن یا واژنیت(Vaginitis) می‌کند که با ترشحات غیرطبیعی از واژن مشخص می‌گردد.

رحم Uterus :

رحم عضوي عضلاني، توخالي و گلابی شکل به ابعاد 3Ï5Ï7 سانتی‌متر مي‌باشد و وزن آن 30 تا 40 گرم و ظرفیت داخلی 4 میلی‌متر است. كمي پايين تر از نيمه طول رحم بر روي نماي بيروني آن يك تنگي ديده مي شود بنام ايسموس (Isthmus) كه هم سطح با تنگي سوراخ داخلي رحم مي باشد. كه در قسمت بالاي ايسم ، جسم رحمي(Body) و قسمتي كه در پايين آن واقع شده است گردن يا سرويكس(Cervix) ناميده مي شود. رحم از سه لایه تشکیل شده است لایه سروزی یا پری‌متریوم که دور تا دور رحم را از خارج می‌پوشاند، لایه عضلانی یا میومتریوم که ضخیم بوده و شامل عضلات صاف، عروق خونی و اعصاب می‌باشد و داخلی ترین لایه آندومتر نامیده می‌شود که یک نوع غشای مخاطی خاصی است که ضخامت آن در روزهای مختلف سیکل قاعدگی متفاوت است.

گردن رحم یا سرویکس پایین‌ترین قسمت رحم است و در بالغین طولی حدود 2 تا 3 سانتی‌متر دارد. سرویکس دارای یک مجرای دوکی شکل است که یک طرف آن از طریق سوراخ داخلی به حفره رحم و طرف دیگر آن از طریق سوراخ خارجی به واژن باز می‌شود محل اتصال این دو شایعترین محل بروز سرطانی سرویکس می‌باشد لذا در معاینات زنان ارسال نمونه سلولی این ناحیه تحت عنوان تست پاپ اسمیر بسیار مهم است.

Picture 1

لوله‌های رحمی Fallopian tube :

دو لوله رحمی به نام لوله هاي فالوپ از زواياي طرفي قسمت فوقاني تنه رحم خارج مي شوند به طول 10 سانتي متر و در انتها به شكل شيپوري(انفانديبولوم) در آمده و بر روي تخمدان‌ها قرار مي گيرند و وظيفه گرفتن تخمك و انقال آن به داخل لوله رحم را دارند. عمل لقاح هم در داخل این لوله ها انجام می‌گیرد. لوله رحمی 4 قسمت دارد: 1. قسمت داخل جداری به طول 1 سانتی‌متر که در ضخامت دیواره رحم است 2.تنگه یا ایسموس که محل اتصال لوله به رحم است 3.آمپول که گشادترین قسمت و  بیش از نصف لوله را تشکیل داده و لقاح در آن صورت می‌گیرد 4.اینفاندیبولوم یا ناحیه شیپوری که وظیفه گرفتن تخمک از تخمدان را دارد.

تخمدان (Ovary) :

تخمدان ها همتاي بيضه ها در مرد مي باشند، به ابعاد 3Ï5/1Ï1 سانتي متر و وزن 5 تا 10 گرم هستند. توليد مثل با تكامل تخمدان‌ها شروع مي شود. در زمان تولد يك نوزاد دختر در دو تخمدان حدود يك ميليون و در هنگام بلوغ حدود 300 تا 400 هزار تخمك وجود دارد . در سراسر سال‌هاي توليد مثل يك زن فقط حدود 400 عدد از اين تخمك‌ها تكامل پيدا كرده و باقيمانده آن‌ها از بين مي روند(بعد از يائسگي)يك تخمك در وسط هر دوره جنسي ماهانه از يك فوليكول تخمداني بداخل حفره شكمي دفع مي‌شود و توسط يكي از لوله هاي رحمي وارد رحم شده و در صورتي كه بوسيله اسپرم بارور شود تخم تشكيل و در رحم لانه گزيني مي كند. معمولاً تخمک گذاری بدون علامت بوده و احساس نمی‌شود ولی بعضی از زنان در زمان تخمک‌گذاری احساس چنگ شدن در قسمت تحتانی شکم و درد تیرکشنده یک طرفه دارند. اصولاً خونریزی ماهیانه همراه با درد سینه، نفخ شکم و درد لگنی معمولاً مطرح کننده تخمک‌گذاری طبیعی است وبرعکس این مطلب می‌تواند نشانه خونریزی بدون تخمک‌گذاری و اختلالات هورمونی باشد. در زمان تخمک گذاری ترشحات واژن کاملاً رقیق و آبکی بوده و به طور واضحی افزایش می‌یابد این ترشحات به اسپرم کمک می‌کند به راحتی به طرف رحم شناور شود.

Picture2

بلوغ :

این دوره به نام دوره نوجوانی(Adolescense) خوانده می‌شود، دورانی که اعمال غدد درونی برای نخستین بار به مرحله‌ای از تکامل می‌رسد که تولید مثل امکان‌پذیر می‌شود. در دختران، نخستین رخداد بلوغ تکامل سینه‌ها و به دنبال آن رشد موهای نقاط مختلف بدن و نخستین قاعدگی است. سیکل‌های‌آغازین قاعدگی فاقد تخمک‌گذاری بوده و معمولاً‌بعد از یک سال به صورت منظم تخمک‌گذاری انجام می‌شود. سن بلوغ در افراد متفاوت است ولی معمولاً بین 9 تا 13 سالگی می‌باشد. اولین قاعدگی بین 12تا13 سالگی است ولی در تعداد کمی از دختران در 10 و یا 16 سالگی رخ می‌دهد.

دوره جنسي در زنان:

اين دوره با عادت ماهانه شروع مي شود و به طور متوسط 28 روز مي باشد ولي حتي در افراد سالم اين دوره از 20 تا 45 روز مي تواند متغيير باشد. اين دوره معمولاً‌در ابتدا نامنظم است ولي كم كم منظم مي‌شود و در زنهاي سالم بين 45 تا 50 سال متوقف و دوره يائسگي شروع مي شود. پس دوره باروري زن حدود 30 تا 35 سال مي باشد. تغذيه بد، كار زياد و پر مشقت، فشار زندگي و رنج روحي به طور چشمگيري از طول اين مدت مي كاهد.

چون مقدار زیادی رگ‌های خونی در جدار رحم وجود دارد بنابرین در هنگام تخریب و ریزش آن مقداری خون نیز همراه با بافت‌های خراب شده از بدن دفع می‌شود. این پدیده عادت ماهیانه نامیده می‌شودکه در زنان مهمترین نشانه کار دستگاه تناسلی است. مدت متوسط خونریزی قاعدگی در یک فرد طبیعی 8-2 روز و مقدار خونریزی 80-25 میلی‌لیتر است.

مرحله باروري در هر دوره جنسي ماهانه :

 تخمك بعد از خروج از تخمدان معمولاً تا 24 ساعت قابليت باروري دارد تخمك با سرعت يك ميليمتر در ساعت در لوله رحم حركت و به طرف رحم  مي رود. در چند ساعتي كه تخمك در ابتداي لوله رحمي است بهترين شرايط براي لقاح را دارد و هر چه به رحم نزديكتر شود قدرت باروري خود را از دست مي دهد.

لقاح و حاملگی:

بعد از عمل انزال كه معمولاًشامل ‌حدود 500 ميليون اسپرم است تعدادي از اسپرم ها (حدود 1000تا 3000) در ظرف 5 تا 10 دقيقه به محل لقاح(انتهاي لوله) منتقل مي شوند.  اسپرم حداكثر تا 72 ساعت زنده مي ماند(البته بيشتر آن در 24 ساعت اول از بين مي رود) بنابراين براي ايجاد لقاح زمان محدودي وجود دارد. وقتی اولین اسپرم به تخمک رسید لقاح انجام می‌شود و هسته آن با هسته تخمک ادغام شده و سلول تخم را به وجود می‌آورند بعد از لقاح، تخم به سمت رحم حرکت می‌کند و معمولاً 3 تا 4 روز بعد به رحم رسیده و در یکی از حفره‌های جدار داخلی رحم جایگزین می‌شود که به این عمل لانه‌گزینی گفته می‌شود در مرحله لانه‌گزینی 7 روز از تشکیل تخم گذشته و تقریباً شکل جنین پیدا کرده، بعد از لانه گزینی رابطه خونی بین مادر و جنین از طریق جفت تشکیل و جفت شروع به ترشح هورمون‌هایی می‌کند. در این مرحله می‌توان با تست‌هایی این هورمون‌ها را در خون یا ادرار شناسایی و حاملگی را اثبات کرد.

Picture3

مهمترین تست‌های حاملگی عبارتند از :

1. تست گراویندکس(Gravindex test) : تعین HCG β ادرار می‌باشد که معمولاً یک هفته بعد از تأخیر قاعدگی یا به عبارتی دو هفته بعد از لقاح تخمک با اسپرم مثبت می‌شود.

2.  تعیین HCG β  سرم : دقیق ترین تست حاملگی است و معمولاً 7تا9 روز بعد از لقاح مثبت می‌شود.

علائم احتمالی حاملگی عبارتند از قطع قاعدگی، تهوع و استفراغ از هفته سوم، تغییرات در سینه ها به صورت بزرگی و تیرگی ارئول، افزایش ادرار و سوزش ادرار، یبوست،ویار و بروز لکه‌های قهوه‌ای رنگ در پوست می‌باشند.

بعضی از مشکلات شایع در زنان که آشنایی با آنان می‌تواند برای همسران مفید واقع شود:

دیسمنوره(Dysmenorrhea) :

دیسمنوره یا پریودهای دردناک یکی از شایعترین مشکلات زنان محسوب می‌شود و حدود 50 درصد زنان به آن دچار می‌شوند و تعدادی از آن‌ها در سنین باروری، همه ماهه به مدت یک تا سه روز به همین دلیل توانایی فعالیت ندارند. در این افراد درد به طور مشخص با شروع قاعدگی آغاز و 12 تا 72 ساعت طول می‌کشد. این درد معمولاً با تهوع، خستگی شدید، سردرد و احساس عمومی ناخوشی همراه است. جهت درمان، می‌توان از مسکن‌‌هایی چون استامینوفن، مفنامیک اسید، ایبوپروفن و داروهای ضد بارداری با مشورت پزشک استفاده کرد.

سندرم پیش قاعدگی: (Premenstrual Syndrom)

به وقوع دوره‌ای مجموعه‌ای از تغییرات ناراحت کننده جسمانی، روانی یا رفتاری در فاز تخمک‌گذاری سیکل قاعدگی اطلاق می‌شود. این اتفاق در فعالیت‌های خانوادگی و اجتماعی فرد می‌تواند اختلال ایجاد کند. درد بدن(سردرد، گرفتگی و کوفتگی عضلات)، احتباس آب(تورم)، خلق منفی(افسردگی، گریه کردن، احساس تنهایی، تحریک پذیری، بی‌خوابی و اضطراب)، تغییرات رفتاری، سرگیجه و ... از علائم آن هستند کسانی که به این مشکل مبتلا هستند به حمایت‌های روانی اطرافیان، خصوصاً همسرشان نیاز دارند. این سندرم بعد از تشخیص توسط پزشک درمان می‌شود.

ناباروری:

بعد از ازدواج در صورت عدم استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری معمولاً حاملگی در 90 درصد زوج‌ها در یک سال اول به وقوع می‌پیوندد. بیشتر موارد لقاح موفقیت آمیز وقتی است که آمیزش جنسی طی 6 روز قبل از و یا در روز تخمک‌گذاری رخ دهد پس از تخمک‌گذاری احتمال حاملگی کمتر می‌شود. گرچه بیشتر زوجینی که قصد بچه‌دار شدن دارند در عرض یک سال موفق به این کار می‌شوند ولی حدود 15 درصد طی این مدت موفق نمی‌شوند. حدود 20 تا 25 درصد موارد ناباروری به علت مردانه، 50 درصد به علل زنانه و 30 تا 40 درصد به علل مرتبط به هر دو نفر است. در برخورد با یک زوج نابارور بهترین نوع بررسی، بررسی همزمان هر دو نفر است ضمن اینکه بررسی آقایان بسیار ساده‌تر از اقدامات لازم برای بررسی خانم‌ها است.

ناباروری مردان: علل ناباروری در مردان به سه دسته عمده تقسیم می‌شود:

1. علل قبل از بیضه: شامل علل هورمونی است به این صورت که هورمون‌هایی که محرک بیضه برای تولید اسپرم هستند از نظر مقدار یا کارکرد کفایت لازم را ندارند
2. علل مربوط به بیضه: در این موارد علارغم  سالم بودن مسیرهای هورمونی، بیضه عملکرد مناسبی ندارد. مثلاً در اثر بیماری‌های وراثتی، اشعه درمانی، شیمی درمانی، عدم نزول بیضه و ... فرد از کفایت لازم جهت تولید اسپرم سالم به تعداد کافی برای باروری برخوردار نیست
3. علل پس از بیضه: در این موارد مسیر هورمون سالم بوده و اسپرم هم به مقدار کافی تولید می‌شود منتها به دلیل انسداد یا رانده شدن اسپرم به داخل مثانه، به دنبال انزال، اسپرم به تخمک نمی‌رسد.

با انجام یک آزمایش ساده اسپرموگرام می‌توان به وجود یا عدم وجود اختلال باروری در مرد پی برد که گاهی برای برخی از اختلالات موجود، مداخلات درمانی مناسبی هم وجود دارد مثل جراحی برای واریس بیضه، واریکوسل، تزریق هورمون و یا رفع انسداد در مسیر انتقال اسپرم.

ناباروری زنان: علل ناباروری در زنان به شش دسته عمده تقسیم می‌شود:

علل واژینال، علل سرویکال، علل رحمی، علل لوله‌ای، علل تخمدانی و علل هورمونی

تکنیک‌های کمک باروری:

1. IUI : ساده ترین تکنیک‌ها است در این روش مایع منی که از مرد گرفته شده پس از سانتریفوژ و آماده سازی با سوزن پلاستیکی مخصوص(آنژیوکت) در زمان تخمک گذاری به رحم تزریق می‌شود
2. IVF : در لقاح خارج رحمی، تخمک از زن و اسپرم از مرد گرفته و در مجاورت هم قرار داده می‌شود تا سلول تخم و سپس جنین تشکیل شود. پس از 3تا5 روز جنین از محیط کشت به رحم منتقل می‌گردد.
3. ICSI : یکی از اسپرم‌های مرد با یک تخمک در زیر میکروسکوپ ترکیب می‌شود و جنین پس از سه روز در رحم قرار داده می‌شود.
4. حداکثر موفقیت این روش‌ها در هر زوج 20 تا 30 درصد است ضمن اینکه هزینه بالایی دارد. در صورتی که هیچ کدام از این روش‌ها موفقیت‌آمیز نبود (مثلاً مواردی که مرد حتی در تکه برداری از بیضه فاقد اسپرم است) می‌توان اهدای اسپرم، اهدای جنین و فرزند‌خواندگی را توصیه کرد.

زایمان و سزارین:

سزارین نوعی عمل جراحی است که در طی آن جنین از طریق برش‌هایی که در جدار شکم و سپس رحم ایجاد می‌گردد به دنیا می‌آید. سزارین زمانی که الزامی باشد می‌تواند به عنوان یک تکنیک نجات دهنده زندگی مادر و جنین به حساب آید. طبق مدارک پزشکی سزارین دارای خطرات زیادی برای سلامتی مادر و جنین می‌باشد که شامل عفونت، خونریزی، خطر انتقال خون و بیماری‌های حاصله(هپاتیت وایدز)، صدمه به ارگان‌های دیگر،عوارض بیهوشی و ... می‌باشد. این عوارض برای جنین شامل خطر تولد نوزاد زودرس، زجر تنفسی نوزاد و صرف هزینه‌های سنگین مالی می‌باشد. قابل توجه است میزان مرگ و میر در زنانی که سزارین می‌شوند، 2تا4 برابر زایمان طبیعی است. سزارین همچنین فرصت ارتباط سریع مادر و نوزاد را به تأخیر می‌اندازد. امروزه در تمامی کشورهای توسعه یافته و صنعتی دنیا برنامه‌هایی در جهت کاهش میزان سزارین در حال اجراست. شایان ذکر است انجام سزارین جز در مواردی که الزاماً زایمان غیر ممکن بوده و یا جان مادر و نوزاد به دنبال آن به خطر بیافتد، معقول و پذیرفته نمی‌باشد.